ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE

Zarządzanie kryzysowe (Crisis Management) jest jednym z trzech fundamentalnych elementów w polityce bezpieczeństwa Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego – obok obrony kolektywnej i współpracy na rzecz bezpieczeństwa.  Jest rozumiane bardzo szeroko[1]. Rola NATO w tej dziedzinie obejmuje całe spektrum działań: od operacji o charakterze wojskowym, stabilizacyjnym i pokojowym po ochronę ludności przed skutkami klęsk naturalnych i katastrof technicznych, a także pomoc humanitarną. Pod pojęciem operacji reagowania rozumie się wszystkie możliwe operacje mogące wynikać zarówno z artykułu 5 Traktatu Waszyngtońskiego o obronie kolektywnej jak również nie wynikające  z tego zapisu (Article 5 and Non-Article 5).  

Zarządzanie kryzysowe zakłada jak najskuteczniejsze wykorzystanie zasobów i zdolności wojskowych jak też nie-wojskowych. Obejmuje planowanie cywilne (Civil Emergency Planning, CEP), współpracę cywilno-wojskową, a także zarządzanie skutkami (Conseqence Management). Dzięki temu można reagować na różnorodne zagrożenia i przezwyciężać różnego typu sytuacje kryzysowe. Proces zarządzania kryzysowego w ujęciu NATO-wskim obejmuje sześć faz: Indications and Warning (oznaki sytuacji kryzysowej i  ostrzeganie), Assessment (ocena sytuacji), Response Options Development (dobór opcji reagowania), Planning (planowanie), Execution (wykonanie) oraz Transition (stadium przejściowe). Granice pomiędzy tymi fazami są jednak traktowane jako płynne.

W procesie zarządzania kryzysowego Sojusz Północnoatlantycki kieruje się tzw. podejściem holistycznym, całościowym, do zapobiegania względnie rozwiązywania kryzysów wszelkiego rodzaju, uwzględniając aspekty polityczne, cywilne i wojskowe danej sytuacji a zarazem możliwości pomocy ze strony innych organizacji międzynarodowych. Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego ważny jest artykuł 4 Traktatu Waszyngtońskiego. Niezależnie bowiem od stałych konsultacji odbywających się w ramach sojuszniczych, a często także partnerskich, pozwala on każdemu państwu członkowskiemu w każdym momencie, kiedy tylko uzna ono, iż zagrożona jest jego integralność terytorialna, niezależność polityczna lub bezpieczeństwo, na konsultacje i przedyskutowanie sytuacji z pozostałymi.

 

PLANOWANIE CYWILNE

Planowanie cywilne jest istotnym elementem zarządzania kryzysowego. Jego celem jest – w pojęciu  NATO-wskim – gromadzenie, analiza i dzielenie się przez państwa członkowskie informacjami o działaniach z zakresu planowania w skali narodowej, tak aby zapewnić jak najskuteczniejsze wykorzystanie istniejących zasobów i zdolności podczas sytuacji kryzysowych w zgodzie z celami całego Sojuszu[2].

Planowanie cywilne należy wprawdzie zasadniczo do kompetencji poszczególnych państw członkowskich Sojuszu Północnoatlantyckiego i jest regulowane zgodnie z ich suwerennymi decyzjami, niemniej współpraca w ramach NATO przyczynia się do lepszej skuteczności działań na poziomie krajowym, podobnie jak w całokształcie polityki bezpieczeństwa Sojuszu. Planowanie cywilne składa się na koncepcję bezpieczeństwa i stabilności w całym regionie euroatlantyckim, sprzyjając równocześnie rozwojowi relacji z państwami partnerskimi NATO z Europy i innych regionów świata. Planowanie cywilne w skali szerszej niż jednego czy kilku krajów pozwala w razie wystąpienia niebezpieczeństw natury wojskowej, ale też działań  hybrydowych, zagrożeń terrorystycznych, cyberataków, klęsk naturalnych i katastrof technicznych na skalę przekraczającą zdolność reakcji państwa, na obszarze którego wystąpią, na wykorzystanie również cudzych sił i środków dla przezwyciężenia sytuacji kryzysowej.

W związku ze skomplikowaną sytuacją w otoczeniu NATO-wskiego terytorium szczególnego znaczenia nabierają przygotowania zarówno w sferze wojskowej jak i cywilnej na wypadek jej dalszego pogorszenia, a współdziałanie, wręcz interakcja, cywilno-wojskowa staje się niezbędna. Sojusz podejmuje także działania na rzecz wzmocnienia odporności na zagrożenia, łącznie z hybrydowymi. Odporność uchodzi za jeden z warunków wiarygodnego odstraszania i obrony oraz efektywnego wypełniania kluczowych zadań Sojuszu. Zaznaczyć należy jednak, że za stan gotowości cywilnej[3] odpowiedzialne są przede wszystkim państwa członkowskie. W ocenie samego NATO obecne sojusznicze wytyczne w zakresie odporności to zaledwie minimum, by zapewnić zdolność do wykonywania zadań przez siły zbrojne, zwłaszcza w obliczu konieczności przystąpienia do obrony kolektywnej. Budowa odporności w wielu dziedzinach jest niezbędna, by w wymiarze narodowym móc wypełnić zobowiązania wynikające z art. 3. Traktatu Waszyngtońskiego[4].

Tak więc za główne cele planowania cywilnego w ramach Sojuszu Północnoatlantyckiego uznaje się:

  • utrzymywanie ciągłości zarządzania podczas ewentualnych działań wojennych bądź hybrydowych;
  • zwiększanie skuteczności wykorzystania narodowych zasobów cywilnych oraz infrastruktury zarówno na potrzeby cywilne jak i wojskowe;
  • ochronę ludności i pomoc dla niej;
  • zapobieganie i przeciwdziałanie sytuacjom kryzysowym;
  • działania na rzecz wzmocnienia odporności według kryteriów odnoszących się do: skutecznie zabezpieczonej ciągłości działania administracji publicznej i świadczonych usług; zaopatrzenia w energię, wodę i żywność; zagwarantowania funkcjonowania systemów łączności i transportu, a także umiejętności poradzenia sobie z niekontrolowanym ruchem ludności i wieloma ofiarami śmiertelnymi.

Współpraca państw w ramach NATO zapewnia wymianę informacji o odbytych oraz planowanych przedsięwzięciach – narodowych i międzynarodowych ze sfery cywilnej,  a także cywilno-wojskowej, umożliwiając dzielenie się doświadczeniami i tzw. dobrymi praktykami. Regularna wymiana informacji, troska o podobne standardy i procedury, planowanie i koordynowanie niektórych przedsięwzięć, a przede wszystkim wspólne ćwiczenia, przynoszą korzyść każdemu uczestniczącemu państwu, ułatwiając współdziałanie (interoperacyjność) instytucji i służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

Planowanie cywilne w NATO (tzw. pięć ról CEP) polega więc na:

  • wsparciu cywilnym dla wojskowych działań Sojuszu wynikających z art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego (obrona kolektywna);
  • wsparciu działań reagowania kryzysowego nie wynikających z art. 5;
  • wsparciu władz danego kraju na wypadek nagłego zdarzenia o charakterze cywilnym;
  • wsparciu władz danego kraju w obszarze ochrony ludności na wypadek użycia czynników masowego rażenia (CBRN);
  • współpracy z partnerami.

 

ROLA RCB

Rola i znaczenie zarządzania kryzysowego i planowania cywilnego są podkreślone w kluczowych dokumentach sojuszniczych: Koncepcji Strategicznej NATO (pochodzącej z listopada 2010 r. i przyjętej w Lizbonie) oraz decyzjach Rady Północnoatlantyckiej (z września 2014 r. w Newport; z lipca 2016 r. w Warszawie oraz z lipca 2018 r. w Brukseli). Od początku 2014 r. podstawą dla działań podejmowanych w ramach planowania cywilnego przez  wyspecjalizowane struktury NATO, czyli  Komitet Planowania Cywilnego (Civil Emergency Planning Committee, CEPC) oraz podległe mu cztery Grupy Planistyczne ( jak poniżej), są Wytyczne Polityczne Political Guidance for Civil Emerging Planning),  programy pracy CEPC w formacie sojuszniczym (Work Programme in Allied Format) oraz analogiczny program wspólny dla sojuszników i państw partnerskich (Work Programme in EAPC Format) a ponadto dwuletnie programy prac poszczególnych Grup. Są one aktualizowane w taki sposób, by w sferze cywilnej jak najpełniej dostosować się do decyzji sojuszniczych podejmowanych przez państwa w dziedzinie wojskowej w trakcie realizacji Planu na rzecz Zwiększenia Gotowości (Readness Action Plan, RAP)[5].

W Wytycznych Politycznych potwierdza się zarówno (przywołane powyżej) role NATO jak i zadania sojuszniczych struktur planowania cywilnego przy realizacji trzech zasadniczych zadań (misji) NATO, czyli obrony kolektywnej (tak istotnej w obliczu ujawniających się nowych zagrożeń), zarządzania kryzysowego oraz współpracy w zakresie bezpieczeństwa z różnymi państwami partnerskimi. Wytyczne Polityczne przewidują jako główne zadania: budowanie zdolności cywilnego zarządzania kryzysowego, wzmocnienie zintegrowanego planowania cywilno-wojskowego w wypadku zdarzeń kryzysowych, a także współpracę z cywilnymi ekspertami z państw członkowskich (służącymi radą również sojuszniczym strukturom wojskowym). Zakłada się, iż realizacja tych zadań wymagać będzie więcej i intensywniejszych szkoleń i ćwiczeń, tak aby zapewnić Sojuszowi Północnoatlantyckiemu gotowość operacyjną nie tylko w wymiarze wojskowym, lecz także cywilnym.

Dyrektor Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (względnie upoważniony przez niego przedstawiciel) reprezentuje stronę polską na odbywających się dorocznie sesjach plenarnych Komitetu ds. Planowania Cywilnego (Civil Emergency Planning Comittee, CEPC), najwyższego organu NATO ds. planowania cywilnego. Komitet ten, podporządkowany bezpośrednio Radzie Północnoatlantyckiej ( North Atlantic Council, NAC),  koordynuje planowanie cywilne w różnych obszarach, w tym np. w sytuacjach, w których potrzebne okazałoby się wsparcie dla działań wojskowych, przeciwdziałania skutkom zamachu terrorystycznego z użyciem środków masowego rażenia (CBRN) albo ataku cybernetycznego.

CEPC kieruje pracami czterech wyspecjalizowanych Grup Planistycznych:

  • Grupa ds. Ochrony Ludności(Civil Protection Group, CPG);
  • Grupa ds. Transportu(Transport Group, TG);
  • Grupa Zasobów Przemysłowych i Usług Komunikacyjnych(Industrial Resources and Communications Group, IRCSG);
  • Grupa ds. Zdrowia Publicznego, Rolnictwa i Żywności (Joint Health, Agriculture and Food Group, JHAFG).

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa deleguje swego przedstawiciela do prac w CPG. Prace w tej Grupie koncentrują się na kwestiach związanych z ochroną ludności, a także infrastruktury krytycznej w różnych możliwych groźnych sytuacjach, w tym na wypadek klęsk żywiołowych i awarii technicznych, użycia środków chemicznych, biologicznych, promieniotwórczych, rakietowych, a także możliwych konfliktów i kryzysów wywołanych np. nieprzyjaznymi działaniami hybrydowymi względnie terrorystycznymi.

Szeroki wachlarz zagadnień wymaga systematycznego monitorowania różnych aspektów bezpieczeństwa europejskiego i transatlantyckiego. Odpowiednie polskie ministerstwa i instytucje biorą więc udział w pracach trzech pozostałych Grup. CEPC stara się o to, by tematyka ich prac uwzględniała w stosownym zakresie aktualne priorytety całego Sojuszu i aby współpracowały one pomiędzy sobą. Obecnie takim najważniejszym zadaniem w pracach jest wspomaganie państw sojuszniczych, aby dbały one o odporność na różnego rodzaju zagrożenia zgodnie z wymową jednego z dokumentów warszawskiego Szczytu NATO, czyli „Deklaracji na rzecz wzmocnienia odporności”. Ponadto RCB aktywnie uczestniczy w konferencjach, warsztatach i seminariach organizowanych przez Kwaterę Główną NATO o tematyce powiązanej z zarządzaniem kryzysowym[6]. Centrum stara się o transpozycję rekomendacji przyjmowanych przez całe NATO do praktycznego działania administracji polskiej. Kwestia ta zajmuje poczesne miejsce w działalności Centrum, sprzyjając integracji Rzeczypospolitej Polskiej w ramach Sojuszu Północnoatlantyckiego.

RCB jest także koordynatorem prac polskich instytucji i służb ze sfery cywilnej toczących się w ramach Przeglądu Zdolności Obronnych NATO (NATO Defence Planning Process, NDPP).  Przygotowuje – we współpracy z różnymi podmiotami – odpowiedzi na kwestie ujęte w Kwestionariuszu Zdolności Planowania Obronnego NATO (Defence Planning Capability Survey, DPCS).

Centrum Operacyjno-Analityczne RCB współuczestniczy w systemie obiegu informacji Euro-Atlantyckiego Centrum Koordynacji Reagowania na Katastrofy (Euro-Atlantic Disaster Response Coordination Centre, EADRCC), które jest nadzorowane również przez CEPC. RCB jest jednym z odbiorców pilnych informacji i raportów EADRCC jako punktu koordynacji pomocy międzynarodowej.  Działa on przez cały tydzień i 24 godziny na dobę, by w razie potrzeby  wesprzeć w potrzebie państwo członkowskie, partnerskie czy inne, którego ludność ucierpiała w wyniku skutków klęski czy katastrofy. Wychodzi się bowiem z założenia, iż siły i środki przeznaczone na ochronę ludności na czas wojny mogą być użyte również na wypadek katastrof naturalnych i awarii. Ponadto EADRCC przeprowadza duże ćwiczenia zarządzania konsekwencjami z krajami i partnerami NATO. Celem ćwiczeń jest poprawa interoperacyjności w międzynarodowych operacjach reagowania w przypadku katastrof. W ciągu ostatnich dwudziestu lat 48 krajów wzięło udział w 17 ćwiczeniach EADRCC. (Osiemnaste ćwiczenie EADRCC, październik 2018 r. w Serbii).

 

ĆWICZENIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO

Bardzo ważnym elementem współpracy RCB z NATO jako organizacją oraz jej państwami członkowskimi są ćwiczenia zarządzania kryzysowego (Crisis Management Exercise, CMX). Są to cykliczne ćwiczenia o strategicznym znaczeniu, doskonalące mechanizmy konsultacji i kolektywnego podejmowania decyzji przez ośrodki decyzyjne w państwach członkowskich NATO oraz polityczne i wojskowe struktury Sojuszu w sytuacjach przewidzianych artykułami 4 i 5 Traktatu Waszyngtońskiego. Ćwiczenia CMX przeprowadza się w oparciu o scenariusz na ogół hipotetycznej sytuacji kryzysowej. Mają one charakter aplikacyjny, czyli odbywają się bez zaangażowania realnych sił i środków, niemniej obrazują w dużym stopniu realną sytuację.  Rządowe Centrum Bezpieczeństwa pełni funkcję koordynatora ćwiczeń CMX w skali naszego kraju oraz w relacjach ze strukturami NATO. W ćwiczeniach tych uczestniczą też, aczkolwiek w ograniczonym zakresie, struktury Unii Europejskiej. Niewykluczone, że z czasem współpraca pomiędzy obydwoma organizacjami bezpieczeństwa europejskiego w zakresie ćwiczeń i innych przedsięwzięć zostanie zintensyfikowana.

 

SYSTEM REAGOWANIA KRYZYSOWEGO

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa jest też punktem kontaktowym przy wymianie informacji w ramach Systemu Reagowania Kryzysowego NATO (NATO Crisis Response System, NCRS), stanowiącym jeden z kluczowych elementów szybkiego i sprawnego funkcjonowania Sojuszu w różnych sytuacjach oraz wspomagającym podejmowanie decyzji politycznych i wojskowych. Główny cel, dla którego system został ustanowiony i jest stale doskonalony,  to zapewnienie skoordynowanych, spójnych działań państw członkowskich w zapobieganiu i reagowaniu na zagrożenia. NATO prowadzi taką politykę i podejmuje takie działania, by możliwie nie dopuścić do powstania kryzysu, ale jednocześnie czyni przygotowania, by w sytuacji kryzysowej móc skutecznie reagować.

System Reagowania Kryzysowego NATO ma zastosowanie zarówno w przypadku operacji prowadzonej z mocy art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego jak również w przypadku operacji spoza art. 5. System przyczynia się do wzmocnienia współpracy cywilno–wojskowej. Uzupełnia inne sojusznicze systemy jak: System Ostrzegania Wywiadowczego NATO (NATO Intelligence Warning System, NIWS), System Planowania Operacyjnego NATO (NATO Operational Planning System, NOPS) oraz System Planowania Cywilnego (Civil Planning System, CPS). W wybranych elementach NCRS i w ograniczonym zakresie mogą w nim uczestniczyć niektóre państwa partnerskie.

NCRS składa się z pięciu komponentów:

  • Opcje Zapobiegania(Preventive Options): Jest to katalog przedsięwzięć, jakie mogą zostać podjęte zarówno przez poszczególne państwa członkowskie jak i Sojusz (np. przez Sekretarza Generalnego) w początkowej fazie kryzysu. Działania te mają charakter zapobiegawczy i ostrzegawczy, a ich podstawowym celem jest niedopuszczenie do rozwoju i rozprzestrzenienia się kryzysu. Opcje zapobiegania obejmują przedsięwzięcia o charakterze dyplomatycznym, ekonomicznym i wojskowym.
  • Środki Reagowania Kryzysowego(Crisis Response Measures): Jest to ponad 200 zaplanowanych zawczasu zestawów działań, które w przypadku kryzysu, po zaakceptowaniu przez Radę Północnoatlantycką (NAC), mogą zostać zrealizowane przez państwa członkowskie i/lub sojusznicze dowództwa. Zadania określone w ramach środków reagowania mogą mieć na celu zarówno przygotowanie i podniesienie gotowości jak również reagowanie w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej. Zostały one pogrupowane w następujące obszary tematyczne: zasoby osobowe, wywiad, kontrwywiad, ochrona wojsk, operacje ogólne, operacje lądowe, operacje powietrzne, operacje morskie, operacje psychologiczne, walka radioelektroniczna, meteorologia/oceanografia/hydrografia, obrona przed bronią masowego rażenia, logistyka, zasoby nuklearne, gotowość sił zbrojnych, łączność i informatyka, infrastruktura krytyczna, ochrona ludności cywilnej, informowanie publiczne.
  • Przeciwdziałanie Zaskoczeniu (Counter Surprise): Chodzi o działania obronne podejmowane zarówno w sferze wojskowej jak i cywilnej w momencie otrzymania informacji o możliwym ataku lub w przypadku ataku. Mają one na celu zapewnienie przetrwania siłom zbrojnym, umożliwienie im skutecznego działania oraz wzmocnienie ochrony instytucji cywilnych i wojskowych jak również ludności cywilnej oraz infrastruktury.
  • Przeciwdziałanie Agresji (Counter Aggression):Są to działania podejmowane przeciwko wrogim państwom i ich siłom zbrojnym w przypadku ataku zbrojnego na terytorium państwa członkowskiego NATO lub jego siły zbrojne.
  • Stopnie Alarmowe (NATO Security Alert States): Mają one na celu ujednolicenie działań podejmowanych w ramach Sojuszu w przypadku zagrożenia atakiem terrorystycznym lub sabotażem. W zależności od skali zagrożenia może być wprowadzony jeden z czterech stopni alarmowych:
  • ALPHA – w sytuacji ogólnego zagrożenia możliwością ataku terrorystycznego lub aktu sabotażu;
  • BRAVO – w sytuacji zwiększonej możliwości ataku;
  • CHARLIE – w sytuacji, kiedy doszło do incydentów lub uzyskano informacje, że atak jest w najbliższym czasie prawdopodobny;
  • DELTA – w sytuacji, kiedy wiadomo, że atak może nastąpić w najbliższym czasie a jego prawdopodobieństwo jest wysokie.

Zadania realizowane w ramach poszczególnych komponentów określono szczegółowo w Instrukcji Systemu Reagowania Kryzysowego NATO (NATO Crisis Response System Manual, NCRSM). W Polsce zadania wynikające z Instrukcji NATO są ujęte w odpowiednim okresowo nowelizowanym Zarządzeniu Prezesa Rady Ministrów (sporządzanym zgodnie z art. 7 ust. 4 ustawy o zarządzaniu kryzysowym) i na jego podstawie realizowane. Prezes Rady Ministrów – z zachowaniem przepisów o ochronie informacji niejawnych – określa w drodze zarządzenia wykaz przedsięwzięć i procedur systemu zarządzania kryzysowego z uwzględnieniem zobowiązań wynikających z członkostwa RP w Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego a ponadto organa odpowiedzialne za ich uruchamianie.

Swoje zadania we współpracy z NATO Rządowe Centrum Bezpieczeństwa spełnia, współpracując z wieloma ministerstwami, w tym z MSZ, MON i Siłami Zbrojnymi, MSWiA, MI, MC, a także z BBN i Przedstawicielstwem RP przy NATO.

 

 

WAŻNE LINKI:

Dokumenty Szczytu NATO w Warszawie na stronach internetowych MSZ, MON i NATO:

 

PRZYPISY

[1] https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49192.htm NATO`s role in crisis management.

[2] https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49158.htm NATO Civil Preparedness

[3] Gotowość cywilna (Civil Preparedness) określa stan zdolności sektora cywilnego do reakcji  na zagrożenia czasu pokoju, wojny oraz zagrożenia hybrydowe, w tym podprogowe.

[4] https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_132722.htm – Kwestie odporności w kontekście Artykułu 3 Traktatu Waszyngtońskiego.

[5] https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_119353.htm – Readiness Action Plan

[6] https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_135288.htm – Allies move forward on enhancing NATO’s resilience – Seminarium współorganizowane przez RCB z NATO w Warszawie we wrześniu 2016 r.