System zarządzania kryzysowego Unii Europejskiej (UE) zakłada współpracę instytucji unijnych, państw członkowskich, stowarzyszonych oraz wspólne zaangażowanie różnych instrumentów. Zakres współpracy obejmuje przede wszystkim wymianę informacji i danych w zakresie zapobiegania, przygotowania, reagowania, rozwoju i odbudowy po wystąpieniu sytuacji kryzysowych.

Unia Europejska nie posiada własnych zasobów pozwalających na bezpośrednie zaangażowanie. Podobnie jak nie dysponuje siłami zbrojnymi na wypadek, gdyby trzeba było reagować w sytuacjach kryzysów poza obszarem unijnym czy nawet zagrożeń dla własnego bezpieczeństwa. To państwa członkowskie dysponują własnymi, częstokroć znaczącymi, zasobami pozwalającymi na przezwyciężenie różnego typu sytuacji kryzysowych. Jednakże na forum Rady UE, a więc wspólnie z rządami państw członkowskich, wypracowywane i podejmowane są decyzje, pozwalające zaangażować się UE w wymagających tego sytuacjach[1]. Unijny system ułatwia i wspiera takie działania, dając niejednokrotnie świadectwo solidarności i pomocy państwom trzecim dotkniętym klęskami i katastrofami. Jednym z takich przykładów było wsparcie dla Serbii oraz Bośni i Hercegowiny, które doświadczyły wielkich powodzi w maju 2014 r.

Wyzwaniem dla systemu UE pozostaje jednak nadal szybka i sprawna koordynacja pomocy udzielanej w przypadku wystąpienia kryzysów, w tym wielosektorowych i transgranicznych oraz klęsk i katastrof poza granicami Unii. Pokazały to doświadczenia zgromadzone w związku z trzęsieniem ziemi na Haiti i erupcją islandzkiego wulkanu Eyjafallajőkull w 2010 r., tsunami w Azji Południowo-Wschodniej i Japonii odpowiednio w 2004 i 2011 roku, a także wydarzenia związane z tzw. „wiosną arabską”, kryzysem w Syrii i wzmożoną nielegalną imigracją na kontynent europejski.

UE kontynuuje wysiłki w celu usprawnienia zarządzania kryzysami. Zdobyte informacje i umiejętności wskazują, że nie sprawdza się mechanizm reagowania na kryzysy odwołujący się do możliwości tylko jednego sektora (np. „kryzys” długo odnoszono niemal wyłącznie do zagrożeń powstających poza granicami UE, pozostałe zagrożenia pozostawiając niejako w gestii państw członkowskich[2]). Tymczasem Unia potrzebuje całościowego i wielosektorowego podejścia, opartego o dogłębną analizę i kompleksową znajomość sytuacji.

System reagowania kryzysowego

Na podstawie konsultacji pomiędzy państwami członkowskimi można twierdzić, że istnieją możliwości doskonalenia współpracy w celu szybszej i wszechstronnej reakcji na wielosektorowe kryzysy. Ważnym warunkiem jest tu koordynacja zarówno na poziomie politycznym jak organizacyjnym. W tym kontekście duże znaczenie miała decyzja Komitetu Stałych Przedstawicieli Państw Członkowskich przy Radzie UE (Committee of Permanent Representatives, COREPER) z dnia 30 maja 2012 r. w sprawie przeglądu procedur koordynacji kryzysowej na poziomie politycznym UE (Arrangements for Crisis Coordination at EU political level, CCA). Efektem tego przeglądu była decyzja Rady UE z 23 czerwca 2013 r. o ustanowieniu mechanizmu pn. The EU Integrated Political Crisis Response Arrangements, IPCR. Założeniem IPCR jest wzmacnianie zdolności UE do podejmowania szybkich decyzji politycznych w związku z koniecznością reakcji w obliczu sytuacji kryzysowej.

Proces decyzyjny ma wspierać szybka wymiana informacji oparta o tzw. zintegrowane podejście, wynikające ze świadomości sytuacji i jej analizy (Integrated Situational Awareness and Analysis, ISAA). Głównym narzędziem ISAA – w ramach gromadzenia i dystrybuowania informacji oraz analizy aktualnej sytuacji – jest bezpieczna platforma internetowa IPCR Web Platform. Jest ona dostępna wszystkim zainteresowanym podmiotom na odpowiednich poziomach w państwach członkowskich i organizacjach UE.

Koordynatorem, a zarazem punktem kontaktowym i administratorem systemów dedykowanych mechanizmowi IPCR, jest Sekretariat IPCR działający przy Radzie Unii Europejskiej. Podejmuje on działania związane z uruchomieniem całego mechanizmu i spina wszystkie istniejące unijne systemy oraz mechanizmy zarządzania kryzysowego (Zastąpił on wcześniej działający SitCen (Situation Center), który jako IntCen (Intelligence Analysis Centre) działa obecnie w ramach Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (External Action Service of the European Union, ESDZ)[3].

IPCR ma zapewnić spójną, efektywną i terminową odpowiedź również na politycznym poziomie UE w przypadku aktywowania Klauzuli Solidarności (art. 222 Traktatu o Funkcjonowaniu UE). Na podstawie tego zapisu UE wraz z państwami członkowskimi działa wspólnie w duchu solidarności, jeżeli jakiekolwiek państwo członkowskie stanie się przedmiotem ataku terrorystycznego bądź ofiarą klęski żywiołowej lub katastrofy spowodowanej przez człowieka. Zgodnie z art. 222 ust. 3, Komisja oraz Wysoki Przedstawiciel ds. zagranicznych i polityki bezpieczeństwa muszą wystąpić ze wspólnym wnioskiem, na podstawie którego Rada podejmuje decyzję określającą warunki zastosowania przez Unię Klauzuli Solidarności.

Od 15 maja 2013 r. w Brukseli działa Centrum Reagowania Kryzysowego Komisji Europejskiej (Emergency Response Coordination Centre, ERCC). Zadaniem ERRC jest lepsze koordynowanie, szybsze i bardziej efektywne reagowanie w sytuacjach katastrof naturalnych względnie spowodowanych przez człowieka w Europie i poza jej granicami. Centrum jest czynne całą dobę przez 7 dni w tygodniu. Gromadzi bieżące informacje dotyczące udzielania pomocy i ochrony ludności. Monitoruje zagrożenia, przekazuje ostrzeżenia oraz koordynuje operacje pomocowe. W przypadku aktywacji Klauzuli Solidarności, to właśnie ERCC[4]  będzie pierwszym punktem kontaktowym.

ERCC jest operacyjnym komponentem unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (ang. EU Civil Protection Mechanism, MOL). ERCC  współpracuje z narodowymi centrami kryzysowymi w 32 państwach uczestniczących w unijnym mechanizmie (28 państw członkowskich UE, Była- Jugosłowiańska Republika Macedonii, Islandia, Lichtenstein, Norwegia i Turcja).

Wspólnotowy Mechanizm Ochrony Ludności ustanowiony został w 2001 r. i ma na celu zachęcanie i mobilizowanie państw do udzielenia pomocy, a także jej koordynację w wypadku sytuacji nadzwyczajnych mających miejsce na obszarze Unii lub poza nim.

Działania zewnętrzne

Decyzje UE z zakresu zarządzania kryzysowego, w ramach Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (ang. Common Security and Defence Policy, WPBiO)[5], są podejmowane na forum Rady ds. Zagranicznych. Rada jest wspierana przez: Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa (Political and Security Committee, PSC), Komitet Wojskowy (Military Committee, MC), Grupę Polityczno-Wojskową (Politico-Military Group, PMG), Komitet ds. Cywilnych Aspektów Zarządzania Kryzysowego (Civilian Aspects of Crisis Management, CIVCOM). W spotkaniach tych unijnych instytucji uczestniczą przedstawiciele rządów krajów członkowskich. W przypadku kryzysów humanitarnych działania w imieniu UE podejmuje Dyrekcja Generalna ds. Pomocy Humanitarnej i Ochrony Ludności (Directorate General for Humanitarian Aid and Civil Protection, DG ECHO).

Działania wewnętrzne

Współpraca UE z państwami członkowskimi w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego obywatelom – w ramach zarządzania kryzysowego – obejmuje m. in. następujące obszary:

  • Działania z zakresu ochrony ludności, znajdujące się w gestii DG ECHO.
  • Walka UE z terroryzmem, podejmowanie działań na wypadek zagrożenia atakami terrorystycznymi, co należy do kompetencji Dyrekcji Generalnej do Spraw Wewnętrznych i Migracji (Directorate General for Migration and Home Affairs, DG HOME);
  • Zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego i bezpieczeństwa żywności w ramach współpracy z Dyrekcją Generalną ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności (Directorate General for Health and Food Safety, DG SANTE);
  • Kontrola zagrożeń poważnymi awariami związanymi z substancjami niebezpiecznymi oraz reagowanie na katastrofy naturalne w ramach działalności Dyrekcji Generalnej ds. Środowiska (Environment Directorate General, DG ENV);
  • Zapewnienie bezpieczeństwa na zewnętrznych granicach UE w ramach działań Komisji Europejskiej i Europejskiej Agencji Zarządzania Współpracą Operacyjną na Zewnętrznych Granicach Państw Członkowskich Unii Europejskiej (European Agency for the Management of Operational Cooperation at the External Borders of the Member States of the European Union, FRONTEX).

Rola RCB

Ustawowe zadania Rządowego Centrum Bezpieczeństwa są powiązane z podstawowymi obszarami działań UE w dziedzinie zarządzania kryzysowego. Obszary te obejmują:

  • Zapewnienie wymiany informacji w ramach systemu zarządzania kryzysowego pomiędzy UE a narodowymi centrami zarządzania kryzysowego w państwach członkowskich tej organizacji. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa jest jednym z krajowych punktów kontaktowych, zapewniających szybki obieg informacji w sytuacjach kryzysowych w ramach procedur koordynacji IPCR oraz CECIS[6];
  • Współpracę z UE i państwami członkowskimi w zakresie ochrony europejskiej infrastruktury krytycznej oraz wymiany doświadczeń i najlepszych praktyk w zakresie ochrony krajowej infrastruktury krytycznej[7]. Odbywa się to w ramach Europejskiego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej (European Programme for Critical Infrastructure Protection, EPOiK), na podstawie dyrektywy Rady 2008/114/WE z dnia 8 grudnia 2008 r. która określa proces rozpoznawania i wyznaczania europejskiej infrastruktury krytycznej. Jednocześnie zapewnia ona wspólne podejście do oceny potrzeb w zakresie poprawy ochrony tej infrastruktury. Rolę koordynatora tych działań, jako krajowy punkt kontaktowy, pełni Rządowe Centrum Bezpieczeństwa;
  • Analizowanie zagrożeń czynnikami masowego rażenia (CBRN) oraz współpracę w ramach realizacji Planu Działania UE ds. CBRN (CBRN Action Plan, Chemical, Biological, Radiological, Nuclear)[8], którego głównym celem jest wspieranie wymiany informacji i dobrych praktyk;
  • Udział w ćwiczeniach z zakresu zarządzania kryzysowego, jakie są organizowane w ramach Unii poprzez zaangażowanie w:
    • proces planistyczny oraz samo ćwiczenie sprawdzające efektywność procedur koordynacji kryzysowej UE jako koordynator na poziomie krajowym,
    • proces planistyczny ćwiczenia Crisis Management Exercise (CME) oraz monitorowanie przebiegu ćwiczenia w ramach narodowego systemu zarządzania kryzysowego, jako instytucja wspierająca wobec koordynatora przedsięwzięcia (Ministerstwo Spraw Zagranicznych),
    • monitorowanie przygotowania do ćwiczenia Multilayer (ML), które jest przedsięwzięciem dotyczącym wspólnego wykorzystania cywilnych i wojskowych instrumentów Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (WPBiO) oraz służącym przetestowaniu współpracy między strukturami UE zaangażowanymi w realizację polityki zagranicznej Unii;
  • Współpracę z właściwymi podmiotami, na poziomie narodowym w ramach procesu opracowywania opinii i stanowisk Rządu Rzeczypospolitej Polskiej do projektów dokumentów UE, odnoszących się do zarządzania kryzysowego;
  • Udział w badaniach, projektach, pracach grup roboczych, względnie zespołów eksperckich o tematyce zarządzania kryzysowego. Przykładem prac eksperckich są spotkania specjalistów zajmujących się oceną ryzyka(Expert Meetings on Risk Assessment and Mapping for Disaster Management). Głównym ich celem jest wymiana doświadczeń oraz dobrych praktyk w zakresie analizy i oceny ryzyka w poszczególnych państwach członkowskich;
  • Udział przedstawicieli RCB w pracach grupy roboczej, której zadaniem było wypracowanie wspólnie z Komisją Europejską – Wytycznych na potrzeby Zdolności Zarządzania Ryzykiem (Risk Management Capability Assessment Guidelines);
  • Realizację zapisów w ramach decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1313/2013/EU z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, na podstawie jawnego wyciągu z Raportu o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego [9]opracowana zostanie krajowa ocena ryzyka[10];
  • Udział w konferencjach, seminariach, warsztatach o tematyce powiązanej z zarządzaniem kryzysowym.

Ponadto RCB monitoruje prace:

  • Grupy roboczej ds. terroryzmu (Working Party on Terrorism, TWP), w której wiodącą rolę pełni Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego;
  • Komitetu Ochrony Ludności (Civil Protection Committe, CPC), w którym wiodącą rolę pełni Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej;
  • Grupy roboczej ds. ochrony ludności (Working Party on Civil Protection, PROCIV), w której wiodącą rolę pełni Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej;
  • Grupy ad hoc instrumentów finansowych w obszarze spraw wewnętrznych (azyl, migracje, granice, współpraca policyjna, zapobieganie i zwalczanie przestępczości, zarządzanie kryzysowe), gdzie wiodącą rolę pełni Ministerstwo Spraw Wewnętrznych;
  • Komitetu ds. Cywilnych Aspektów Zarządzania Kryzysowego (Committee for Civilian Aspects of Crisis Management, CIVCOM), w którym wiodącą rolę pełni Stałe Przedstawicielstwo RP przy UE.

Współpraca dwustronna

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa prowadzi dwustronną współpracę z podmiotami odpowiedzialnymi, na poziomie centralnym, za zarządzanie kryzysowe w niektórych innych państwach. Naszymi kluczowymi partnerami są państwa sąsiednie, w tym przede wszystkim te, które są członkami UE. Z punktu widzenia zarządzania kryzysowego współpraca bilateralna jest szczególnie istotna ze względu na obszary wzajemnego oddziaływania. Chodzi, w szczególności, o wyzwania związane z ryzykiem i prawdopodobieństwem wystąpienia zagrożeń o charakterze transgranicznym oraz likwidacją ich skutków, jak np. w przypadku powodzi. Przedmiotem zainteresowania w kontaktach dwustronnych jest wymiana informacji i doświadczeń w obszarze zarządzania kryzysowego, przeciwdziałania zagrożeniom CBRN, ochrony ludności, ochrony infrastruktury krytycznej, szkoleń oraz ćwiczeń. Kolejnym ważnym celem jest promowanie rozwiązań legislacyjno-organizacyjnych związanych z koordynacją zarządzania kryzysowego na poziomie narodowym. Przykładem jest współpraca z KM – Dyrekcją Generalną ds. Zarządzania Kryzysowego i Ochrony Cywilnej w Federalnym MSW Niemiec. W niemieckiej administracji rządowej KM wykonuje zadania podobne (w określonym zakresie) do tych, jakie Rządowe Centrum Bezpieczeństwa realizuje w Polsce.

Współpraca regionalna

Systematycznie rozwijana współpraca regionalna w obszarze zarządzania kryzysowego jest bezsprzeczną wartością dobrosąsiedzkiego współistnienia. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa jest otwarte na różne kierunki i wymiary współpracy regionalnej. Mając na względzie sąsiedztwo i wynikające z tego współzależności, planowane jest m.in. nawiązanie kontaktów z właściwymi partnerami w Czechach, na Słowacji i Węgrzech.

Współpraca z państwami trzecimi

Celem współpracy Rządowego Centrum Bezpieczeństwa z odpowiednikami w państwach trzecich jest m.in. promowanie polskiego modelu systemu zarządzania kryzysowego. Przykładem może być tu nawiązanie kontaktów z Ministerstwem Spraw Nadzwyczajnych (MNS) Ukrainy, które w tym kraju, odpowiada za zarządzanie kryzysowe na poziomie centralnym,. Jest to dobry początek do dalszej współpracy, tym bardziej, że Ukraina, w ramach reformy systemu reagowania kryzysowego, jest zainteresowana skorzystaniem z polskich wzorców i doświadczeń.

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa rozwija także współpracę z Departamentem Bezpieczeństwa Wewnętrznego USA i Ambasadą USA oraz Ambasadą Kanady w Warszawie w obszarze zarządzania kryzysowego i ochrony infrastruktury krytycznej, zarówno bilateralną, jak i w ramach współpracy UE ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą.

diagram

[1] Art. 42. ust. 3. Traktatu o Unii Europejskiej. „Państwa Członkowskie, w celu realizacji wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony, oddają do dyspozycji Unii swoje zdolności cywilne i wojskowe, aby przyczynić się do osiągnięcia celów określonych przez Radę. Państwa Członkowskie wspólnie powołujące siły wielonarodowe mogą również przekazać je do dyspozycji wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony”.

[2] Jolanta Bryła, Przegląd Politologiczny Uniwersytetu A.M. w Poznaniu – NR 2/2013, „System zarządzania kryzysami Unii Europejskiej – znaczenie dla bezpieczeństwa międzynarodowego”, s. 104.

[3] ESDZ odpowiada za stosunki dyplomatyczne UE z państwami spoza tej organizacji oraz prowadzi politykę zagraniczną i bezpieczeństwa UE.

[4] ERCC zastąpiło MIC – Centrum Monitoringu i Informacji, które dotychczas koordynowało unijną współpracę operacyjną państw na wypadek katastrof.

[5] WPBiO stanowi część wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej (WPZiB), obejmując unijne operacje wojskowe i misje cywilne. WPBiO stanowi ramy polityczne dla wielu stałych struktur politycznych i wojskowych oraz operacji za granicą.

[6] CECIS – Common Emergency Communication and Information System.

[7] http://rcb.gov.pl/?page_id=210, http://rcb.gov.pl/wp-content/uploads/NPOIK-dokument-g%C5%82%C3%B3wny.pdf;

[8] http://register.consilium.europa.eu/doc/srv?l=EN&f=ST%2015505%202009%20REV%201;

http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/what-we-do/policies/crisis-and-terrorism/securing-dangerous-material/index_en.htm

[9] Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego. Głównymi celami Raportu jest wskazanie najważniejszych zagrożeń bezpieczeństwa państwa oraz dokonanie ocena ich ryzyka. Dokument zawiera również cele strategiczne oraz przedsięwzięcia jakie powinny zostać zrealizowane aby zminimalizować możliwość wystąpienia zagrożeń lub ich skutków.

[10] Zgodnie z decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1313/2013/EU z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności Państwa Członkowskie mają posiadać zdolność zarządzania ryzykiem oznaczającą umiejętność zmniejszenia ryzyka, dostosowania się do ryzyka lub ograniczenia ryzyka, w szczególności jego skutków i prawdopodobieństwa klęski lub katastrofy zidentyfikowanego w przeprowadzonej przez to państwo lub regiony ocenie ryzyka do poziomu akceptowanego w tym państwie członkowskim. Zdolność zarządzania ryzykiem jest oceniana pod względem potencjału technicznego, finansowego oraz administracyjnego w zakresie: przeprowadzenia: a) odpowiednich ocen ryzyka; b) odpowiedniego planowania zarządzania ryzykiem do celów zapobiegania ryzyku i zapewniania gotowości; oraz c) podjęcia odpowiednich środków zapobiegania ryzyku i zapewniania gotowości.


 

WAŻNE LINKI: